Lesotho

Roeddwn yn Lesotho ym misoedd Ebrill a Mai 1978. Y bwriad gwreiddiol oedd cymryd rhan mewn taith astudiaeth o dan nawdd Oxfam, fy nghyflogwr ar y pryd. Ond cafodd y daith ei diddymu felly mi es ar fy liwt fy hun.

Mae Lesotho, wrth gwrs, yn dirgaeedig gan Weriniaeth Dde Affrig, lle’r oedd gafael apartheid cyn gryfed ag erioed. Roedd Maseru, y brifddinas, yn llawn o ffoaduriaid gwleidyddol o Dde Affrig. Ond nid oedd llawer o groeso iddynt gan lywodraeth oedd yn dibynnu cymaint ar ei chymydog pwerus dros y ffin.

A'r dyma'r rhybudd iechyd: ym mhob achos mae'r disgrifiad sy'n mynd gyda'r llun yn farn bersonol i mi, a dydy e ddim yn adlewyrchu unrhyw farn 'swyddogol' o gwbl. I weld y lluniau maint llawn cliciwch ar y fersiwn mân-lun.

Lesotho 5 Er roedd ffyrdd yn cael eu hadeiladu'n gyflym, roedd rhan fwyaf y wlad yn anodd ei chyrraedd ac eithrio gan awyren, gerbyd pedair olwyn neu geffyl. Byddai cleifion o dri deg milltir o gwmpas yn dod i'r clinic yma ar droed neu ar gefn ceffyl.

Mae'r clinic yma (Semonkong) mewn rondavel, yr adeilad traddodiadol yng nghefn gwlad Lesotho a wneir o furiau carreg a tho plethedig. Nid oes amheuaeth bod rondavels yn addas i'r tywydd, yn aros yn oer yn yr haf ac yn gynnes yn y gaeaf. Ond mewn sawl man roeddent yn diflannu'n sydyn gyda dyfodiad adeiladau rhad a chyflym i godi o furiau bloc concret a thoeau haearn gwrymiog.

Lesotho 2 Roedd y clinic yn gyntefig a heb gyfleusterau sylfaenol. Yr 'ystafell aros' oedd lle i eistedd ar y llawr, ond rhoddodd bawb clod mawr i safon y gwasanaeth.

Gwelir pobl yn y llun yn gwisgo blanced drwchus. Dyma wisg draddodiadol sy'n ymarferol ac angenrheidiol. Mae rhan fwyaf y wlad dros 6,000 o droedfeddi uwchben lefel y môr, a gall y tymheredd ddisgyn yn agos at y rhewbwynt gyda'r nos ac yn y bore trwy lawer o'r flwyddyn. Yn aml roedd patrymau a lluniau wedi'u gwau yn y blancedi; llun a welwyd yn fwy nag un arall efallai oedd awyren 'Spitfire'.
Lesotho 5 Roedd nifer o bobl Lesotho yn dysgu sgiliau meddygol. Ond mewn sgwrs cefais gyda'r Gweinidog Iechyd y wlad dywedodd bod llawer ohonynt wedi'u hyfforddi yng ngwledydd Gorllewin Ewrop a'r Unol Daleithiau, a byddai nifer sylweddol byth yn dychwelyd i weithio yn eu mamwlad.

Yn ddiweddar, roedd myfyrwyr meddygol wedi'u gyrru i'r Undeb Sofietaidd a gwledydd Dwyrain Ewrop, lle'r oedd cytundeb na fyddai'r meddygon a nyrsys newydd-gymwysedig yn cael aros.

Ond, am y tro, roedd rhaid i Lesotho ddibynnu i raddau helaeth ar staff meddygol a gyflenwir gan asiantaethau cymorth rhyngwladol. Dyma oedd y sefyllfa yng Nghlinic Semonkong.

Lesotho 3 Oherwydd y ddaearyddiaeth nid oedd dewis gan bobl y cefn gwlad ond i adeiladu eu pentrefi yn uchel uwchben yr afon. Pob dydd roedd y gorchwyl i fynd i lawr i'r afon a chario llwythau drwm o ddŵr i fyny yn cymryd oriau. Y gwragedd yn bennaf a wnaeth y dasg yma.

Mae'r olygfa hon yng nghanol y wlad, nid nepell o Marakabei.

Golchi Dilad Tasg arall i'r gwragedd oedd golchi'r dillad yn yr afon. Eto, roedd rhaid cario llwyth trwm i lawr y bryn, ac yn ôl wedyn i fyny'r bryn i sychu yn yr haul y tu allan i'r cytiau.
Cemegau Delwedd boblogaidd i lawer o bobl oedd cael croen mor olau ag sy'n bosibl. I gwrdd â'r galw roedd y siopau fferyllydd yn y trefi mwyaf yn llawn o gemegau goleuo croen.

Gwelwyd nifer o bobl ar y stryd gydag anffurfiadau gwael i'w croen oherwydd na allent fforddio'r cemegau drudion yma, a byddent yn defnyddio cannydd, petrol neu ddeunydd peryglus arall.

Hen adeilad Roedd llawer o gwmnïau yn symud i Maseru, yn bennaf er mwyn defnyddio Lesotho fel canolfan i fasnachu gyda De Affrig. Fel canlyniad roedd llawer o hen adeiladau solet ac ymarferol o'r cyfnod trefedigaethol yn cael eu dymchwel er mwyn creu lle am flociau swyddfa rhad.
Pentre newydd Yng nghyffredin gyda llawer o wledydd eraill, ar yr adeg hon roedd symudiad pobl o'r cefn gwlad i'r brifddinas, Maseru, yn cynyddu'n gyson. Gydag ychydig iawn o arian i wario ar waith adeiladu o safon, byddai'r newydd dyfodiad yn codi siediau simsan - oedd yn boeth iawn yn yr haf ac yn oer yn y gaeaf - ar unrhyw ddarn o dir gwastraff yn agos at y ddinas.

Heb garthffosiaeth, trydan, ffyrdd, neu adnoddau dinesig megis ysgolion roedd perygl y byddai ardal fawr o gwmpas Maseru yn troi mewn tref sianti.

Y Rheilffordd Doedd ond yr un rheilffordd yn Lesotho, a dim ond ddwy filltir roedd honno yn rhedeg yn y wlad, o'r ffin gyda De Affrig i Maseru. Lein gul oedd, yn cysylltu Maseru gyda Marseilles a Bloomfontein yn y Weriniaeth.

Rhedwyd y gwasanaeth gan injans stêm. Erbyn hyn mae nifer o'r injans yma wedi dod i Gymru, ac maen nhw'n rhedeg ar reilffordd yng Ngogledd Cymru.

Ysgol Wledig Roedd llawer o ysgolion yn debyg i Ysgol Gatholig Motinposoa yma. Ac eithrio'r adeilad, prin roedd yr adnoddau. Ychydig o fisoedd cyn i fi gyrraedd, derbynwyd nifer fawr o daflunyddion dros ysgwydd i fynd i'r ysgolion oddi wrth lywodraeth yn Ewrop, fel rhan o'i rhaglen gymorth ryngwladol. Ond nid oedd yn bosibl eu defnyddio yn y rhan fwyaf o'r ysgolion, lle doedd dim cyflenwad trydan.

Rhwystr i addysg yn Lesotho oedd cost gwisg ysgol i blant. Er roedd addysg fel arfer yn rhad, neu'n rhad ac am ddim, ni chaniatawyd i blant mynychu llawer o'r ysgolion heb wisgo ffurfwisg. I lawer o rieni nid oedd modd talu'r gost.

Casglu Tanwydd Cafodd blant ysgol pryd o fwyd yn rhad ac am ddim bob dydd trwy Raglen Fwyd y Byd a gynhelir gan y Cenhedloedd Unedig. Er mwyn coginio'r bwyd byddai'r plant yn chwilio trwy'r cefn gwlad o'u gwmpas am goed i'w ddefnyddio fel tanwydd, a byddai'r bwyd yn cael ei goginio mewn crochan yn yr awyr agored.
Donga Prin mae tir o safon yn Lesotho, ac felly mae tuedd i or-ddefnyddio'r tir gorau. Hefyd, roedd mwy a mwy o goed yn cael eu clirio am danwydd a deunydd adeiladu.

Y canlyniad yw'r dongas, neu erydiadau difrifol o dir sy'n digwydd yn y stormydd ffyrnig a ddaw weithiau ym misoedd Rhagfyr ac Ionawr. Mae hyn yn creu cylch dieflig. Pob tro y collir tir i ddonga mae llai o dir ar ôl i ffermio, mae mwy o bwysau ar y tir sydd ar ôl, a'r tebygolrwydd o greu mwy o dongas yn cynyddu eto.

Yn y Mynyddoedd Mae Lesotho yn debyg i Gymru mewn sawl ffordd. Un ohonynt yw'r ddaearyddiaeth. Wrth deithio yma yn ardal Lekhalo La Thaba Putsoa, tua 40 milltir i'r dwyrain o Maseru, byddai rhywun yn meddwl ei bod yn ardal Pumlumon.

Y gwahaniaeth, efallai, yw y gwelir yr olygfa yma yn Lesotho ar uchder o 7,000 troedfedd uwchben y môr. Gwelir golygfa debyg yng Nghymru tua 6,000 troedfedd yn is!

Shabeen Mae llawer o ddynion Lesotho yn gadael am fisoedd ar y tro i weithio ym mwynfeydd De Affrig. Weithiau, ni ddeuant fyth yn ôl. Achoswyd problemau cymdeithasol mawr gan y symudiad yma, a gadawyd rhai gwragedd i oroesi'r gorau y gallent, heb gymorth nac incwm. Byddai rhai yn bragu joala, sef cwrw a wneir o fathau gwahanol o ŷd, a byddent yn gwerthu'r cynnyrch mewn tafarn anffurfiol - sef shabeen.

Mae'r shabeen yma yn Mantsonyane, pentref yng nghanol y wlad.

Gwasanaeth Iechyd Awyr Roedd teithio yng Ngogledd Orllewin Lesotho, rhwng Leribe a Mafeteng, yn gymharol hawdd. Ond trwy weddill y wlad prin oedd y ffyrdd gydag arwynebedd caled. Roedd y Llywodraeth wedi gwneud llawer gydag adnoddau prin ers annibynniaeth yn 1966. Ond roeddent yn gorfod adeiladu ar sail o ddim ond 170 milltir o ffyrdd tarmac wrth i’r Prydeinwyr adael wedi 100 mlynedd o redeg y wlad.

Felly roedd llawer o boblogaeth yr ardaloedd mynyddig yn dibynnu ar y Gwasanaeth Iechyd Awyr am gymorth. Boed dod â meddyg, nyrs, neu gyflenwadau meddygol iddyn nhw, neu gasglu a chludo cleifion oedd angen triniaeth yn unig ysbyty mawr y wlad, yn Maseru, roedd dibynniaeth ar y gwasanaeth awyr.

Yn y llun yma mae meddyg o'r Pilipinas, oedd ar gytundeb i'r gwasanaeth am ddwy flynedd, yn sefyll o flaen un o awyrennau Lesotho Airways Corporation, a oedd ar brydles i'r gwasanaeth.

Mae cysylltiad uniongyrchol rhwng Cymru a Lesotho. Ffurfiwyd Dolen Cymru yn 1985 i hybu perthynas uniongyrchol rhwng y ddwy wlad. Cafodd ei sefydlu nid i weithredu fel asiantaeth cymorth arferol, lle mae'r bobl dlawd duon yn elwa o gyfoeth ac adnoddau pobl gwynion, ond fel cydnabyddiaeth bod ein dwy wlad yn debyg mewn llawer ffordd - dwy iaith, yr un maint, dylanwad cymydog pwerus - ac felly trwy ddod i adnabod ein gilydd cawn ddysgu llawer oddi wrth ein gilydd.

Tynnwyd pob un o'r lluniau uchod gennyf fi. Mae croeso i chi eu defnyddio ar yr amodau canlynol:
Yn ôl i'r dudalen gartref